Prawo naturalne: co to jest i jakie ma znaczenie?

Prawo naturalne jest pojęciem, które od wieków fascynuje filozofów, prawników i teologów. Jest to zbiór norm wywodzących się z natury ludzkiej, które nie są zależne od państwowych instytucji. W artykule przyjrzymy się, czym dokładnie jest prawo naturalne, jakie ma znaczenie w kontekście prawa stanowionego oraz jakie są możliwości jego zastosowania w praktyce.

Czym jest prawo naturalne?

Prawo naturalne, znane również jako ius naturale, to zbiór zasad wynikających z samego istnienia człowieka. Jest niezbywalne i powszechnie obowiązujące, niezależnie od instytucji państwowych. Opiera się na założeniu, że człowiek, posiadający rozum i wolę, jest z natury przeznaczony do czynienia dobra. Prawo naturalne kładzie szczególny nacisk na wartości takie jak sprawiedliwość, dobro, piękno i poszanowanie godności człowieka.

Fundamentalne właściwości prawa naturalnego to jego nieskończoność, niezbywalność, powszechność oraz kierowanie się zasadami moralnymi. Przykłady tych norm to prawo do życia, własności, zabawy i religii. Święty Augustyn oraz Tomasz z Akwinu byli jednymi z najbardziej znanych zwolenników tego rodzaju prawa.

Różnorodność koncepcji prawa naturalnego

Prawo naturalne różni się w zależności od interpretacji. Dla niektórych jest to wyraz woli Boga, dla innych nakaz rozumu lub wrodzonego poczucia sprawiedliwości. Po rewolucji darwinowskiej prawo to straciło swój kategoryczny wyraz moralny, co prowadziło do różnych interpretacji. Na przykład w nazistowskich Niemczech odwoływano się do biologicznego prawa natury, co prowadziło do uzasadnienia podporządkowania się instynktom.

Pomimo różnic w interpretacji, zwolennicy prawa naturalnego uznają je za wspólne wszystkim kulturom i trwałe pomimo historycznych zmian. Uważa się, że jest ono nienaruszalne i broni ludzkiej godności, określając podstawowe prawa i obowiązki człowieka.

Jak prawo naturalne odnosi się do prawa stanowionego?

Prawo stanowione, znane także jako ius civile, to zbiór norm ustanowionych przez ludzi, najczęściej przez organy państwowe. Ma na celu usankcjonowanie norm przyjętych w społeczeństwie i jest narzucone przez władzę państwową, która zapewnia jego przestrzeganie za pomocą aparatu przymusu. Prawo to często nie uwzględnia ocen moralnych, a jego przestrzeganie jest bezdyskusyjne.

W literaturze prawniczej istnieje pogląd, że prawo naturalne powinno być nadrzędne wobec prawa stanowionego. Opiera się ono na naturze ludzkiej i nie można go człowieka pozbawić, dlatego powinno być wyznacznikiem dla prawa stanowionego. Jednakże w praktyce prawo stanowione, będące częścią systemu prawnego, ma pierwszeństwo. Na przykład, norma „nie zabijaj” jest zapisana w Kodeksie Karnym, co oznacza, że zasady prawa naturalnego są stosowane w procesach karnych.

Problemy z implementacją prawa naturalnego

Jednym z głównych problemów związanych z prawem naturalnym jest jego nieskodyfikowanie, co prowadzi do niepewności prawnej i chaosu. Prawo naturalne funkcjonuje obok prawa stanowionego jako norma zwyczajowa, uzupełniająca reguły prawa pozytywnego. Niemniej jednak w Polsce, zgodnie z Konstytucją, prawo stanowione ma pierwszeństwo i jedynie normy prawa naturalnego, które są włączone w system prawa stanowionego, mogą być stosowane przez organy państwowe.

Znaczenie prawa naturalnego w kontekście historycznym

Prawo naturalne odgrywało istotną rolę w historii filozofii i polityki. Starożytni filozofowie, tacy jak Hippiasz i Antyfont, przeciwstawiali porządek przyrodniczy porządkowi ustanowionemu przez człowieka. Prawo natury było uważane za niezmienne i wspólne wszystkim ludziom, podczas gdy prawo ludzkie było uznawane za przygodne i zmienne.

Filozofia Arystotelesa, z kolei, kładła nacisk na teleologiczny charakter prawa naturalnego, które służyło osiągnięciu szczęścia i cnoty. Stoicy wprowadzili pojęcia takie jak pneuma i logos, które wskazywały na harmonię działania prawa natury. W późniejszych wiekach, św. Augustyn i Tomasz z Akwinu rozwinęli koncepcję prawa naturalnego, podkreślając jego moralny charakter i znaczenie dla prawa stanowionego.

Wpływ na współczesne systemy prawne

Współczesne systemy prawne nadal odwołują się do idei prawa naturalnego, szczególnie w kontekście ochrony praw człowieka. Koncepcje takie jak „ustawowe bezprawie” Gustava Radbrucha zakładają prymat prawa naturalnego nad prawem stanowionym w przypadku, gdy to ostatnie narusza podstawowe wartości. Dla Immanuela Kanta prawo naturalne wiązało się z istnieniem prawa moralnego, które określało „jak być powinno”.

John Finnis podkreślał, że prawo powinno zabezpieczać podstawowe wartości, takie jak życie, wiedza i towarzyskość, które są kryteriami krytyki prawa pozytywnego. Te wartości są uznawane za oczywiste i niezmienne, co czyni je fundamentem dla współczesnych systemów prawnych.

Co warto zapamietać?:

• Prawo naturalne (ius naturale) to zbiór norm wynikających z natury ludzkiej, niezależny od instytucji państwowych.
• Fundamentalne właściwości prawa naturalnego to nieskończoność, niezbywalność, powszechność oraz kierowanie się zasadami moralnymi.
• Prawo naturalne powinno być nadrzędne wobec prawa stanowionego (ius civile), które jest ustanawiane przez ludzi i często nie uwzględnia ocen moralnych.
• Problemy z implementacją prawa naturalnego wynikają z jego nieskodyfikowania, co prowadzi do niepewności prawnej.
• Współczesne systemy prawne odwołują się do idei prawa naturalnego, szczególnie w kontekście ochrony praw człowieka i podstawowych wartości.